Мысли о юбиляре Шаймиеве / Шәймиев. Булдырганы һәм булдырмаганы (ВИДЕО)

0ad59a8b-9ba7-42d3-a5ae-13a476df74a4_tv_w987_r120 января первому президенту Татарстана исполняется 80 лет. Геннадий Бурбулис, Муртаза Рахимов, Василий Лихачев и другие – о главном достижении и главной ошибке Минтимера Шаймиева. Хотя некоторые ошибок у Шаймиева не увидели.

ГЕННАДИЙ БУРБУЛИС, российский государственный деятель, в 1990-1992 годах ближайший соратник Бориса Ельцина

«Огромная заслуга президента Шаймиева – моего друга, учителя и соратника, заключается в том, что он, обладая колоссальным опытом и редкой мудростью, сумел в самые сложные, самые тревожные, в самые непредсказуемые времена на рубеже конца 80х-начала 90-х годов уверенно, осторожно и одновременно решительно создать и сформировать такую идею и стратегию развития Татарстана, которая обеспечила процветание республики. И что самое главное для меня и для нас с Борисом Николаевичом было – его помощь сохранить целостность Российской Федераций. Отстаивая законный суверенитет и права республики, выступая лидером татарской нации во всем в мире, Минтимер Шаймиев был создателем достойного будущего Татарстана, новой России и нового миропорядка. Вот это его выдающегося заслуга.

Мы имеем сегодня авторитарную меритократию в Татарстане

Татарстан Шаймиева настойчиво и упорно создавал свою идею меритократии. Когда власть воспринимается как уважаемая, достойная, профессиональная и способная решать проблемы в интересах большинсва населения. Но, может быть, это было неизбежно, может быть здесь должны были быть другие подходы. Все-таки мы имеем сегодня авторитарную меритократию в Татарстане, и она была вынужденно или сознательно заложена еще во времена прзидентства Минтимира Шаймиева.»

ВАСИЛИЙ ЛИХАЧЕВ, вице-президент Татарстана с 1991 по 1995 годы, с 1995 по 1998 годы – председатель Госсовета:

«Главное достижение Минтимера Шаймиева, главная стратегическая составляющая – это способность учитывать букву и дух времени и быть им адекватным.

Ну а насчет ошибок, я не могу сказать, что это ошибка – это установят историки, но я считаю, что Минтимер Шаймиев мог не уходить со своего поста и работать президентом длительное время вплоть до сегодняшнего дня. Не потому, что плох Минниханов, не потому, что сменилась управленческая команда, а потому, что потенциал Шаймиев до конца не реализован».

МУРТАЗА РАХИМОВ, первый президент Башкортостана:

«Минтимер Шаймиев для меня родная душа, единомышленник, человек большого ума. Нам довелось руководить соседними республиками в одно и то же время. Период был очень сложный, страна шаталась. Мы вместе приложили все усилия, чтобы сохранить целостность нашей страны. Мы понимали, что только сильные регионы могут сохранить Россию от развала. Именно поэтому Татарстан и Башкортостан экономически развивались и достигли успеха. Сегодняшний Татарстан – это результат достижений Минтимера Шаймиева. Народ Татарстана счастлив тем, что у него есть Шаймиев. Желаю ему долгой счастливой жизни.»

ОЛЕГ МОРОЗОВ, сенатор от Татарстана:

«Успех Шаймиева – вся его стратегия по сохранению Татарстана внутри федерации при сохранении возможностей для максимально широкой самостоятельности в решении внутриреспубликанских вопросов. Это ему в полной мере удалось! И вряд ли кто-то другой на том этапе смог бы так филигранно решить эту задачу.

А явных ошибок я не припомню. Его жесткость в проведении «своей» линии не раз создавали проблемы в том числе и ему лично, но это, скорее, не ошибки, а обратная сторона медали».

ВИТАЛИЙ СТАНЬЯЛ, председатель Центрального совета чувашских старейшин:

«Счастлив Татарстан, что у его штурвала в обвально-смутные годы долго и умело стоял прозорливо умный капитан. Смело защищая интересы национальных республик, прокладывая курс сохранения и развития родных языков, культуры и истории народов, Минтимер Шаймиев помог удержать целостность России».

Уже на следующем заседании съезда внепланового шума не было вовсе. Наверное, это о чем-то говорит?

…Близко видел и долго слушал беседу Минтимер абыя во время одного из перерывов Первого съезда Всемирного конгресса татар в июне 1992 года. Президент всех выслушал не торопясь и не торопя, только после этого посоветовал одному-другому из своего окружения сходить на второй ярус балкона к делегатам. В начале съезда я как раз сидел там, среди гвардии ВТОЦа, «Иттифака», «Азатлыка» и других неформалов, видел и слышал, как рьяно они шумели и требовали слова вне сценарной очереди. Не знаю, что передал этой шумливой галерке татарский президент, но уже на следующем заседании съезда внепланового шума не было вовсе. Наверное, это о чем-то говорит?»

ВЛАДИМИР КОЗЛОВ, председатель правления Марийской региональной общественной организации «Марий Ушем»

«По сравнению с республикой Марий Эл, которой руководит Маркелов, и Татарстан, которой когда-то руководил Шаймиев, – две несравнимые республики, и не только потому, что Татарстан имеет огромные ресурсы, огромный производственный потенциал. Это во многом определялось тем, что республикой руководил человек, который уважал свой народ. Я это знаю в том числе и от марийцев, которые там проживают. У марийской диаспоры в Татарстане не было таких проблем, как у марийцев в своей республике. Может, не все развивалось так, как хотелось. Но там не только не закрывались марийские школы, они развивались. Он человек из Татарстана, не чужой для республики, как Маркелов для Марий Эл. Экономика Татарстана развивается, потому что в республике нормальная ситуация.

Ошибка Шаймиева – ему не удалось наладить контакт с Маркеловым (смеется). Маркелов не хотел. Общего между ними ничего не было. Но в этой шутке есть доля правды. В республике Марий Эл Шаймиев ни разу не был, хотя мы соседи.

МАРАТ КУЛШАРИПОВ, доктор исторических наук, профессор, член АН РБ:

«Надо признать, что Шаймиев — выдающийся политик. В свое время он внес огромный вклад в сохранение независимости Татарстана, как в политическом, так и экономическом плане. ​При нем был подписан договор (о разграничении полномочий). Остальные республики, в том числе Башкортостан, не смогли отстоять свои интересы. Наш глава Рустэм Хамитов продолжает сдавать позиции, готовый уступить Москве по первому требованию. В этом плане татарам повезло и с Шаймиевым, и с Миннихановым.

В деятельности Шаймиева тяжело выявить ошибки, тем более, что я никогда не анализировал его политику. Конечно, были неудачи, а именно – Татарстану не разрешили перейти на латиницу. Москва время от времени наровит изменить Конституцию Татарстана, а Казань этому поддается. Шаймиев никогда не шел на конфликт с Москвой. Все республики под ударом, не все зависит только от региональных лидеров.»

ФАУЗИЯ БАЙРАМОВА, историк, общественный деятель, в 1991 году лидер партии «Иттифак»:

«Во времена Шаймиева в Татарстане развивалась сельская местность, обустраивались города, работала программа ликвидации ветхого жилья, благодаря которой в Казани люди переселились из трущоб в благоустроенные квартиры. В Татарстане провели газ. Нефтехимические предприятия остались под контролем Татарстана.

Татарский язык не стал по-настоящему государственным, нет системы национального образования

Шаймиев передал Минниханову крепко стоящую на ногах, но безликую в национальном плане республику. Возможностей было много, но они не использовались. Татарский язык не стал по-настоящему государственным, нет системы национального образования. Национальное движение подавили, активисты были для Шаймиева чужими. У Шаймиева в голове была единственная мысль – что скажут русские. А Москва эту навязчивую мысль подогревала. Пользуюсь всем, он обогатил сыновей и весь свой род. Никогда не думал о том, что есть еще и народ.»

ИНДУС ТАГИРОВ, академик, депутат Государственного совета РТ в 1995-2009 годах

«Принятие Декларации о суверенитете Татарстана – главная его заслуга. Вторая заслуга – признание декларации в России. Благодаря декларации, у Татарстана есть своя прокуратура, суды, Министерство внутренних дел и другие учреждения. Позже это все потихоньку ушло Москве.

На Татарстан оказали сильное экономическое давление. Не надо было бояться, когда нам пригрозили, что не купят у нас нефть, что перекроют газ. Шаймиев испугался. Это была его ошибка.»

ДАМИР ИСХАКОВ, главный научный сотрудник центра этнологического мониторинга Института истории АН РТ Дамир Исхаков:

«Самое большое его достижение – это подписание договора с Москвой (о разграничении полномочий). Самая большая ошибка – он не изменил положение татар. Пытался, но не изменил. Это касается культуры, неправильно велась и национальная политика. Национальный вопрос потускнел именно во времена Шаймиева».

ИРЕК МУРТАЗИН, руководитель пресс-центра президента Татарстана с 1999 по 2002 год:

«Самым большим достижением Шаймиева, я считаю, это – ТАИФ. Это его дети, которые стали богатейшими людьми России. Самая большая неудача Шаймиева – это тоже ТАИФ. Все эти разговоры про суверенитет, демократию — просто «профукали». Это все просто оказалось дымовой завесой для конвертации административных полномочий в благополучие семьи».

idelreal.org

* * *

20 гыйнвар Татарстанның беренче президенты Миңтимер Шәймиевкә 80 яшь тула. Тарихка «Без булдырабыз!» дигән шигаре белән дә кереп калган җитәкче нәрсәләр булдырды һәм нәрсәләр булдырмый калды? Азатлык дәүләт хезмәтендә булганнар, җәмәгать эшлеклеләре, галимнәр һәм журналистлар белән Шәймиевнең төп казанышларын һәм хаталарын барлады.

Мортаза Рәхимов, Башкортстанның элекке президенты:Шәймиевнең казанышы– Миңтимер Шәрип улы – минем өчен туганнан да якын, бик тә ышанычлы дус, фикердәш, олы акыл иясе. Бер чорда ике тугандаш республиканың җитәкчеләре булып хезмәт итергә насыйп булды. Ул чор бик катлаулы вакыйгалар белән илебезне какшатты. Шул чакта без икебез дә бер уй белән илебезне таркатуга каршы чыктык. Аны саклап калу өчен көрәштек.

Бүгенге Татарстан — Миңтимер Шәрип улы җитәкчелегендә башкарылган эшләрнең җимеше ул

Соңыннан инде Русия таркалу алдында торганда аның бөтенлеген саклап калу өчен күп көч салынды. Русиянең бөтенлеген ныклы субъектлар гына тәэмин итәчәген яхшы белә идек. Шуңа да Татарстан белән Башкортстан, куәтле республикалар буларак, үзләренең икътисадларының бәйсезлеген игълан итте.

Бүгенге Татарстан — Миңтимер Шәймиев җитәкчелегендә башкарылган эшләрнең җимеше ул. Без аның белән һәрвакыт бәйләнештә булдык. Мәскәүдә дә, Казанда да, Уфада да очрашулар булып торды, туганнарча яшәдек, дөнья көттек.

Ул бүген Дәүләт киңәшчесе булып бик күп эшләр башкара. Татарстан халкы үзенең беренче президенты белән бик тә бәхетле дип әйтер идем.

(Рәхимов Шәймиевнең хатасын телгә алмады.)

Ирек Мортазин, журналист, 1999-2001 елларда Татарстан президенты матбугат хезмәте җитәкчесе:

Шәймиевнең казанышы

Шәймиевнең иң зур казанышы һәм хатасы нинди дигәнгә, мин икесенә дә ТАИФ дип җавап бирер идем. Аның иң зур уңышы – ТАИФ, чөнки балалары Русиянең иң бай кешеләре булды. ТАИФ ширкәтенең күпчелек хиссәләре (акцияләре) кем кулында икәнлеген бөтен кеше дә яхшы белә, әлеге кешеләр Forbes исемлегенә керә.

Шәймиевнең хатасы

Шәймиевнең иң зур уңышсызлыгын да мин – ТАИФ дип саныйм. Суверенитет турындагы сүзләр аның хакимияткә килеп бар булган мөмкинлекләрне үз файдасына куллану, гаиләсенең финанс ягыннан уңышка ирешүе өчен күз буяу гына иде. Суверенитет, бәйсезлек, демократия турында күпме генә сүзләр булмасын, барсы да кулдан ычкынды.

Татар теленең үсешен генә алып карагыз. Нәрсә, без күбрәк татарча сөйләшә башладык дип уйлыйсызмы? Юк! Мәктәпләрдә атнасына дүрт сәгать татар телен укыту ни соң? Минем кызым мәктәпкә кергәнче татарча иркен сөйләште. Мәктәпне бетергәндә ул татарча бөтенләй сөйләшмәү дәрәҗәсендә иде. Аңа татарча эндәшсәң, урысча җавап кайтарды. Әнә шулай татарчаны үз итмәү дәрәҗәсенә җитте.

Миңтимер Шәрип улы шулай ук улларының Урал Рәхимов язмышын кабатлавыннан бик курка

Мин Шәймиев урнына башка берәү утырган булса, Татарстан начар үскән булыр иде дип уйламыйм. Шәймиев башкалардан аерылып тормаган, шундый ук кеше иде. Аның урынында башка берәү шундый ук уңышлар белән эшли ала иде.

Ул хәзер ТАИФтагы даирәнең иминлеге өчен дәүләт хезмәтенннән китәргә теләми. Ул тынычлап ялга да бармый, оныкларын һәм аларның балаларын бага, чөнки ул Рәхимов белән булган хәл кабатланудан курка. Рәхимов тулысынча хакимияттән киткәч, улы Урал белән ниләр булганны беләсез. Миңтимер абзый шулай ук улларының Урал Рәхимов язмышын кабатлавыннан бик курка. Ни генә булмасын, мин аңа 100 яшькә кадәр гомер телим!

Марат Колшәрипов, Башкорт дәүләт университетының Тарих факультеты профессоры:

Шәймиевнең казанышы

– Шәймиевнең күренекле сәясәтче, дәүләт эшлеклесе булуын тану кирәк. Ул Татарстанның бәйсезлеген саклап калуга үз вакытында зур өлеш кертте. Сәясәт өлкәсендә булсын, икътисад өлкәсендә булсын, Татарстан мөстәкыйльлеген саклап калды.

Татарстан һәм Мәскәү арасында вәкаләтләрне бүлешү килешүе төзелде. Ә башка республикалар андый мөмкинлекне югалтты, аерым алганда, Башкортстан да югары дәрәҗәдә республика мәнфәгатен яклый алмады. Хәзер безнең яңа башлык – Рөстәм Хәмитов нык артка чигенүне дәвам итә, Мәскәү ни дисә, шуны эшләргә әзер тора. Әнә шул яктан караганда, татар халкы үзенең җитәкчеләреннән: Шәймиевтән дә, Миңнехановтан да уңды.

Шәймиев президент булгач татар милли хәрәкәте җитәкчеләрен читкә этәрмәде. Кайсы Русия Думасы, кайсы Татарстан депутаты булып китте. Ә бездә, ул вакыттагы президент Мортаза Рәхимов милли хәрәкәтне җитәкләгәннәр белән уртак тел таба алмады.

Шәймиевнең хатасы

– Шәймиевнең хатасы нинди булды дигән сорауга җавап бирү кыен, чөнки аның эшчәнлеген анализлап, җитешсезлекләрен барлап утырганым булмады, шуңа күрә аерым бер хатасын күрсәтә алмыйм.

Татарстан латин имласына күчүне ахырына җиткерә алмады

Әлбәттә, кайбер чигенешләр булды. Татарстан латин имласына күчүне ахырына җиткерә алмады, чөнки Мәскәү нык басым ясады. Республикалар уяулык күрсәтә башласа, Мәскәү һәрвакыт төзәтмәләр кертергә әзер тора. Татарстан Конституциясенә дә үзгәрешләр кертелде. Нәрсә генә димик, Шәймиев нык торды. Әмма Татарстанның сәяси һәм икътисади хокуклары нык киметелде.

Дөнья күргән кеше буларак, Шәймиев Мәскәү белән конфликтка бармады. Миңа, Шәймиев Мәскәү белән каршылыкка бармас өчен, булганны югалтмас өчен, бар нәрсәне дә эшләгән кебек тоелды. Әлбәттә, чигенүләр дә булгандыр, бөтен республикалар да шуңа мәҗбүр ителде, күп нәрсә җиткчеләрдән генә дә тормый.

Ринат Мөхәммәдиев, Мәскәүдә чыккан «Татар дөньясы» газеты баш мөхәррире, Татарстан язучылар берлегенең элекке рәисе:

Шәймиевнең казанышы

– Шәймиевнең зур уңышында татар халкының роле бик зур дип әйтер идем. Әлбәттә, татар халкының чын мәгънәсендә калкынып куюы аның исеме белән бәйле. Бу калкыну рухи, мәдәни, сәяси, икътисади яктан булып, халык дәррәү күтәрелеп алды. Татарстан, татарлар турында чит илләрдә дә, башка төбәкләрдә дә сөйли, белә ишетә башладылар. Татарлар турында сөйләшү бер нәрсә, татар үзе дә курыкмыйча үз телендә авыз тутырып сөйләшә башлады. Минемчә, бу хәлне Шәймиевның зур уңышы дип атарга була.

Шәймиевнең хатасы

– Уңышсызлыгы турында кистереп кенә әйтеп булмаса да, беренче сорау икенчесенә бик бәйле. Әйтеп үтелгән күтәрелеш, татар теленә югары мөнәсәбәт озак дәвам итәрме? Әллә бер зур дулкын хисабындагы күтәрелеш кенә булып юкка чыгармы? Вакытлыча гына булмадымы бу күтәрелеш? Яңадан да элекке хәлгә кайтмаслык булдымы ул күтәрелеш? Әгәр дә Шәймиев башлап җибәргән бу калкыну вакытлы гына булып юкка чыкса, Шәймиевнең уңышсызлыгы да шунда дип әйтер идем.

Фәүзия Бәйрәмова, җәмәгать эшлеклесе, язучы:

Шәймиевнең казанышы

– Шәймиев чорында Татарстанда авыллар таркалмады, шәһәрләр төзекләндерелде, тузган торак програмы нигезендә Казан хәрабәләрдән котылды, кешеләр фатирларга күчә алды. Татарстан авылларына да газ үткәрелде. Нефть-химия заводлары Татарстан милеге булып калды. Шәймиев Рөстәм Миңнехановка аякта нык басып торган, әмма милли йөзе булмаган республиканы тапшырып китте.

Шәймиевнең хатасы

Шәймиев татар милләтенә үги бала кебек карады

– Мөмкинлекләр булды, әмма Шәймиев тарафыннан кулланылмады. Татар теле дәүләт теле дәрәҗәсенә күтәрелмәде, милли мәгариф системы булдырылмады. Милли хәрәкәт изелде, тар-мар ителде. Шәймиев татар милләтенә үги бала кебек карады. Урыслар ни әйтер дигән фикер Шәймиев башында балта кебек асылынып торды. Аны Мәскәү үстерде һәм куркытып та торды. Форсаттан файдаланып балаларын, нәселен баетты. «Туктагыз, халык бар бит әле!» дип әйтмәве дә – хата.

Индус Таһиров, тарихчы, академик:

Шәймиевнең казанышы

– Татарстанның суверенитеты турында декларация кабул ителде. Татарстанның беркем составында да түгел, мөстәкыйль дип игълан ителүе Шәймиевкә бәйле. Тагын бер зур эш – декларацияне Русиядә таныту. Иминлек, үзара татулыкны саклап калу – Шәймиевнең казанышы. Федераль үзәк белән төзелгән шартнамә имзаланды, вәкаләтләрне тартып алдык дигәндәй. Башта прокуратура, мәхкәмә, эчке эшләр министрлыгы һәм башкалар Татарстан карамагында иде.

Шәймиевнең хатасы

– 1994 елның 15 февралендә имзаланган шартнамәдә алдан саналган уңышларның барысы да юкка чыкты. Безгә икътисади басым көчле булды. Нефтьне сатып алмаган очракта да, газ бирмибез ди куркытканда артык чигенү булды. Курку кирәкми иде.

Дамир Исхаков, тарих фәннәре докторы:

Шәймиевнең казанышы

– Суверенитет турында декларация кабул ителгәннән соң референдум узу – зур эш. Аннары Шәймиев катлаулы чорда Татарстанны кирәкле юнәлешкә чыгара алды, 1994 елда кризис иде, киеренке вазыятьтә федераль үзәк белән шартнамә төзелде. Шәймиев каршылыкны сугышка кадәр җиткермәде.

Шәймиевнең хатасы

– Татарстанда демократия үсмәде, әмма бу Русиядәге вазыять белән бәйле. Татар өчен күбрәк эшләр башкарырга мөмкин иде, тик моңа Шәймиевнең исе китмәде. Татарның хәле тамырдан үзгәрмәде.

Геннадий Бурбулис, 1991-1992 елларда Русиянең дәүләт секретаре:

Шәймиевнең казанышы

–​Минем дустым, укытучым, Татарстанның беренче президенты Миңтимер Шәймиевнең уңышы –​ зур тәҗрибәсе һәм зирәклеге белән аның иң авыр, иң хәвефле сынаулар аша 80нче еллар ахырыннан 90нчы еллар башында үз-үзенә ышанып, игътибар белән һәм берүк вакытта катгый рәвештә Татарстанның алгарыш идеясен һәм стратегиясен булдыра алуында. Бу исә, республиканың якты киләчәген тәэмин итте.

Бүген Татарстанда авторитар меритократияне күрәбез

Борис Николаевич (Ельцин) һәм минем өчен аның тагын бер ягы исә, ул Русия федерациясенең бөтенлеген саклап калды. Республиканың кануни суверенитетын һәм хокукларын яклап, һәм дөньядагы татар милләтенең лидеры буларак, Шәймиев Татарстан, яңа Русия һәм яңа дөньяның якты киләчәген коручы булды.

Шәймиев тәвәккәл һәм ныклы рәвештә Татарстанда үзенең меритократия (​социаль чыгышына һәм матди хәленә түгел, ә сәләтенә карап алынган кешеләр җитәкчелек иткән идарә системы) идеясен барлыкка китерде. Ягъни бу очракта хакимият хөрмәткә лаек, профессиональ һәм проблемнарны халкының күпчелек өлешенең мәнфәгатьләрен күздә тотып чишә ала торган иде. Бу бәлки мәҗбүри булгандыр, яисә моның өчен башка сәбәпләр дә булгандыр.

Шәймиевнең хатасы

–​Ләкин ни генә булмасын, без бүген Татарстанда авторитар меритократияне күрәбез һәм моның нигезләре беренче президент Миңтимер Шәймиев вакытында салынды.

Василий Лихачев, 1991-1995 елларда Татарстан вице-президенты, 1995-1998 елларда Татарстан Дәүләт шурасы рәисе:

– Миңтимер Шәймиевнең төп уңышы, төп стратегик казанышы – заманны сиземләп һәм рухын тоеп, аек акыл белән эш итүдә. Мин моны ялгыш дип әйтә алмыйм, аны тарихчылар билгеләр. Әмма мин Миңтимер Шәймиев үз вазифасыннан китмичә, бүгенгә кадәр президент булып эшли алыр иде дип уйлыйм. Моны Миңнеханов начар, идарәдәге такымы үзгәрде дип уйлавымнан түгел, ә Шәймиев потенциалыннан ахырга кадәр файдаланылмады дип уйлавымнан чыгып әйтәм.

Шәймиевнең хатасы

(Лихачев Шәймиевнең хатасын атамады)

Олег Морозов, Русия Федерация шурасында Татарстаннан сенатор, элек Русия президенты идарәсендә эшләгән югары дәрәҗәле түрә, Дума депутаты:

Шәймиевнең казанышы

– Шәймиевнең уңышы – республика эчендәге проблемнарны чишү өчен максимум дәрәҗәдә ирек алу мөмкинлекләрен саклап, республиканы федерация эчендә калдыру стратегиясен булдыруында. Ул моны тулысынча тормышка ашырды. Әлеге этапта башка берәү бу мәсьәләне оста һәм нәзәкатьле итеп хәл итә алмаган булыр иде.

Шәймиевнең хатасы

– Мин аның анык күренеп торган ялгышларын хәтерләмим. Аның «үз» юлын тормышка ашыру өчен булган кырыслыгы шәхсән үзенә проблемнар китереп чыгарды. Әмма болар аның ялгышлары түгел, ә медальнең икенче ягы гына иде.

azatliq.org

Просмотров: 853

Один комментарий

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>