Равиль Шарафеев: «Сегодня Ходжу Насреддина закрыли бы в сумасшедшем доме» / Равил Шәрәфи: «Хөррият килмәсме, татар дәүләтле булмасмы дигән хыял белән яшим»

1522819915_6Легенда татарского театра о валяющих дурака 80-летних детях, ссорах с Марселем Салимжановым и Газраиле — ангеле смерти

Сегодня исполняется 80 лет Равилю Шарафееву — знаменитому «щепкинцу», одному из самых известных действующих актеров театра им. Камала. С «БИЗНЕС Online» артист побеседовал на рабочем месте — после репетиции в родном театре. Шарафеев рассказал о том, почему тяжело быть умным человеком, кого он считает лучшим певцом на сегодняшней татарской эстраде и как смерть Сталина помешала ему в изучении иностранных языков.

«БЫТЬ ДИПЛОМАТОМ – ЗНАЧИТ, ЛГАТЬ»

- Равиль абый, на пороге своего 80-летия вы по-прежнему в строю, играете в пяти спектаклях. Это главный режиссер Фарид Бикчантаев так уважает камаловских «стариков» или заменить вас просто некем?

- В спектакле «Мой белый калфак» я сейчас не играю, в остальных, да, участвую в четырех постановках. Что касается незаменимости, то сейчас, слава Аллаху, есть, кем нас заменить, выросло поколение артистов, которое пришло нам на смену. Теперь не страшно и уходить… От «Калфака» я сам отказался, говорил, может, и другие роли давать уже не стоит…

Но «Взлетел петух на плетень» очень мне понравился. Фариду так же, наверное, показалось, что я под роль Хайретдина подхожу. Я взялся еще и потому, что это произведение Аяза Гилязова хорошо знаю, народ когда-то хорошо принимал постановку. Гилязов был как пророк, знал куда жизнь повернется. Раз роль нравится, автора тоже люблю, то решил не отказываться. А так, играть лишь ради того, чтобы иметь роль… Нужно молодым давать дорогу, раньше ведь только два человека оставались на сцене до 80 лет — Хидаят Султанов и Вера Минкина, а остальные уходили на пенсию.

- Чем в профессиональном плане современные молодые артисты отличаются от вашего легендарного поколения выпускников татарской студии московской «Щепки»?

- Отличаются эстетикой, старые вещи ставят по-новому. Сам я сторонник того, чтобы старую драматургию ставили так, как она изначально была задумана. Но одна очень пожилая женщина после просмотра «Миркай и Айсылу» в новой постановке Ильгиза Зайниева сказала мне, что спектакль ей  очень понравился. Раз зрители в возрасте воспринимают хорошо, значит, это неплохо. У молодежи, по сравнению с нами, есть хорошая черта — они физически более развитые, двигаются на сцене, отлично поют. Парни, ну, просто изумительные!

Был такой артист Хусаин Уразиков, как-то мы, молодые, но уже чуть поработавшие актеры, провожали его гастроли, а он говорит: «Теперь я могу спокойно уйти, театр остается в хороших руках». Теперь я могу повторить эти слова. Пришло хорошее поколение, как молодые, так и артисты среднего поколения, и их очень много. Я всегда говорю, что каждый второй татарин -артист, хоть театр пришел к нам позднее, но он лег на душу народа. Ни у одной нации нет такого, чтобы сидеть и читать пьесу. А я сам много их читал и не только татарские. Островского очень любил, его манера похожа на Галиаскара Камала, не зря же его «татарским Островским» называли. Описания характеров, особенность языка персонажей — просто приятно играть. Карим Тинчурин такой же. Современные драматурги, правда, пишут однотипно, в характерах немножко не хватает разнообразия. Для артиста же быть разным — это очень интересно, развивает твое творчество.

- Вот вы хвалите Островского, но у части татарских зрителей существует неприятие пьес, не отражающих татарскую жизнь…

- Такое есть, но ставить обязательно нужно — и зарубежную драматургию, и русскую классику. Классика дает возможность расти артисту. Если мы будем играть трехклеточное произведение, да его играть очень легко, но, если ставишь Чехова, там надо работать, просто на поверхности все не лежит. Я сам лишь одну вещь играл у Чехова, да и то не главную роль, но испытал такое наслаждение. В «Трех сестрах» судьбы людей – они такие разные-разные. И каждый по-своему несчастен, у Чехова, вообще, большинство героев – это несчастные люди. Но в России издавна башковитые люди несчастны. Умным нельзя быть. Грибоедов же написал «Горе от ума», ни в какой системе не любят, когда свое мнение выражаешь. Я всю жизнь на свою голову притягивал несчастья из-за того, что говорил то, что думаю. Могу простым людям сказать, руководству театра, чиновникам…

Есть некоторые артисты, которые, зная, что на спектакль пришел большой человек, начинают старательно играть роль, и это у них не получается. Начинают волноваться, мол, пришел Минтимер Шарипович…  А он ведь такой же зритель, как и все. Почему именно ради него я должен стараться? Играю, как всегда. Я очень уважаю руководителей, но не стараюсь как-то угодить, унизить себя. Есть льстецы, которые, придя домой, ругают себя, как, дескать, унижаюсь перед начальником. Но, если этот руководитель уходит с работы, принимаются хаять его.

С Марселем Салимжановым я разговаривал и не юлил, с Рашидой Зиганшиной, когда она была директором театра, не ладил. Но, когда она ушла, я сказал обо всем хорошем, что в ней было. Она была отличным директором и потом много раз говорила, что я правильно высказываюсь, только форма неправильная. Но я ненавижу дипломатию, быть дипломатом – это, значит, лгать. Помню как-то повздорил с Зиганшиной, а тогда я с матерью жил, поздно женился, влетел в кабинет и говорю: «Я бы вас сейчас стулом убил, да мама не поймет». Она даже бровью не повела: знала ведь мой характер, что не держу камень за пазухой, выскажусь и все.

«ХОДЖА НАСРЕДДИН — ЭТО МУДРЕЦ, ПРИТВОРЯЮЩИЙСЯ ДУРАЧКОМ»

- Конечно, все помнят вашего Ходжу Насреддина. На ваш взгляд, в чем секрет успеха в этой роли?

- Я люблю его, Ходжа Насреддин — это мудрец, притворяющийся дурачком. У русских были такие же персонажи — юродивые. Они ругали правителей, говорили правду, и им за это ничего не было. Вот тебе и дурак, а попробуй, умный, скажи подобное — сразу отрубят голову. Я застал как играл Насреддина великий Халиль Абжалилов, как играл Габдулла Шамуков. Был такой артист Касым Шамил, он вообще сыграл по-другому.  Сейчас Фанис Зиганшин играет по-своему.

Меня спрашивали: а как играется после Халиля абый? Как он не могу играть, но те, кто не видел игру Абжалилова, меня полюбили. Мы их считали великим артистами, обожествляли, а у нынешней молодежи все-таки есть нигилизм. Может мы и сами в этом виноваты, не можем держать себя солидно, как и подобает 80-летним. Когда вернулись в Камаловский театр после учебы в Москве, тогдашним корифеям было 50 лет, нам они казались солидными старцами, могли себя так держать. А мы остались 80-летними детьми, ходим и валяем дурака.

- Насколько Ходжа похож на вас?

- Очень похож, всегда говорит правду и делает это образно, поэтому  люблю его.

- Смог бы он приспособиться и оставаться самим собой, окажись Ходжа в современной России с ее экономической и политической ситуацией?

- Об этом я даже и не думал, возможно, его сочли бы психически больным человеком. Да, сегодня Ходжу закрыли бы в сумасшедшем доме, чтобы не болтал лишнего.

- Вообще, если говорить о татарской драматургии, то ей больше удаются комедии или трагедии? И почему? Связано ли это как-то с национальным менталитетом?

- Драма есть, трагедий почти нет у татарских авторов. Имеются комедии с глубоким смыслом, но нет вещей широких, где разворачиваются шекспировские страсти. Я сам очень люблю оперу за то, что там такие драматические, трагические судьбы, глубокие чувства. Сижу и думаю, эх, было бы такое на театральной сцене. Шаляпин был, испанский певец Пласидо Доминго – удивительный исполнитель, вобрал в себя все — и голос, и внешность, и артистизм, еще и дирижер. Господь, если дает человеку, все дает. Муслим Магомаев, например, стал звездой эстрады, а если бы он выступал в опере! Как он исполнял Фигаро, такого не может ни один зарубежный артист. Магомаев был человеком с  эрудицией, с глубокими знаниями. В те времена был рано умерший певец Марио Ланца, про него Магомаев делал передачу, какой у Муслима русский слог — просто поразительно. Это была целая серия радиопередач, я слушал и просто получал наслаждение.

- Вообще массового зрителя можно привлечь трагедией в театр? Или все равно большинство идет в театр вечером, чтобы отдохнуть после тяжелого дня, посмеяться и не забивать себе голову сложными темами?

- Татарский зритель любит комедии и мелодрамы, чистые трагедии не очень. Говорят, что  зрителя нужно воспитывать. Но я категорически не согласен с этим — не воспитывать, а не надо портить. Будучи студентом, я играл отрывки из «Дон Кихота» в Нурлатском районе, помню ко мне подошел парень, может на пару лет постарше меня,  и сказал, что он уже в третьей деревне посещает спектакль и с восхищением смотрит, как я играю. Он даже сказал, что мой  Дон Кихот лучше, чем у Николая Черкасова. А Черкасов же мой кумир, особенно эта роль. Так что говорить — народ не любит классику — это неверно, там весь зал сидел и с замиранием смотрел на сцену.

А сейчас народ испортили, показывая «Мунча ташы». И мои ненужные вещи тоже показывали по телевизору. Я для домашнего просмотра записывал юморески, не для выхода на широкий экран. Некоторые вещи нельзя транслировать по телевизору. Мне бывает стыдно, когда сам смотрю. Поражаюсь, видя, как наши бабушки в платках ходят на такие концерты и просто ржут над пошлыми шутками. Как можно смеяться над такой низостью. Да и в театральных постановках бывают некоторые такие вещи.

Трагедией же тоже можно привлечь зрителя. Если это сильная постановка, то люди выплескивают эмоции, например, ты видишь человеческие судьбы на сцене, плачешь и выпускаешь все отрицательное, что накопилось в душе, не только смеясь. У нас поставили спектакль «Пришлый» , пьесу написала Сомбель Гаффарова — дочь Ахата Гаффара, я смотрел и плакал, не мог остановиться. Если хорошая постановка, то я всегда плачу. Когда меня обижают, я не плачу, ругаюсь только, а вот если услышу хорошую песню, оперу, то не сдерживаю слез. Люди после «Любишь, не любишь…» тоже  нас благодарят, мол, плакали, облегчили душу. Это ведь один из видов катарсиса. Человек очищается, видит свои ошибки.

«БЛАГОДАРЯ СОВРЕМЕННЫМ НЭПМАНАМ Я ПЕРЕЖИЛ ГОЛОДНУЮ ЭПОХУ»

- Вы бы могли сравнить Камаловский театр Марселя Салимжанова и Фарида Бикчантаева? Что между ними общего, а в чем различия?

- Отличие есть, впрочем, как и общее, так же, как и у Празата Исанбета, которого я очень любил.  Я и Фарида уважаю, его «Пришлого» с удовольствием смотрел и плакал. Там, где о судьбах идет речь, играть очень приятно. Мы вот «Нашествие» Леонова ставили — это был единственный спектакль, в котором я попросил себе роль у Марселя. Я сам ему и предложил это произведение, сказав, что лучшего про войну ничего нет. Там сильная судьба — человек, попавший под репрессии, все думали, что он перейдет на сторону немцев, но он не стал мстить системе, предавая родину, а погиб в борьбе с оккупантами. 

Есть такое понятие как эстетика времени, оно у разных режиссеров и артистов разное, не знаю, как и объяснить. Я сам люблю эпатаж, иногда делаю такие вещи, которые никто не ждет, все удивляются, что он делает. Бывает, и я смотрю на молодых артистов, а потом вспоминаю, что на меня самого также смотрели, поэтому я стараюсь относиться к причудам молодых лояльно, хочу понять их эстетику. Если бы мы играли так, как в прежние времена, этого никто бы не принял. Мне пришлось слушать записи Фатымы Ильской, звучит как каменный век, сейчас  бы такую игру никто не смотрел. Может, и мы из каменного века с точки зрения молодежи, кто знает.

Почему Олег Табаков стал популярным — он делал революцию на сцене, я видел его в спектакле «В поисках радости», как он, выступая против мещанства, ломает мебель. А как он играет женщин, сами женщины не могут так играть. Это только в последнее время он вальяжно вел себя на сцене. Я «Бешеные деньги» Островского смотрел у Табакова и Соломина в Малом театре, хорошо играют, но наш  Фоат Халитов все-таки лучше был, несмотря на то, что московские артисты имеют большие регалии. Шахсанам Асфандиярова была такая артистка, она бы Лидию намного лучше показала на сцене…

- Кстати, многие переживали, что с репертуара сняли «Муллу» по пьесе Туфана Миннуллина. Были ли в вашей карьере такие болезненные истории, когда любимый вами спекталь снимали с репертуара? И как вы считаете, чем измеряется тот срок, который отмерен театральной постановке?

-Было тяжело один раз, когда «Мера за меру» Шекспира сняли, который шел с оглушительным успехом и переаншлагом. Взяли и сняли его, ну, зачем это надо было делать. И «Черную бурку» я бы не стал снимать, не из-за того, что там я играл, меня любой может играть, но зрителям нравилось. Какой срок может идти спектакль? Даже не знаю, «Старик из деревни Альдермеш» 33 года шел, есть  спектакли, идущие по 20 лет, куда народ по инерции идет…

- Альмандар уже не вернется, больше так никто не сыграет?

- Это уже дело театра, а играть любой может, просто у зрителей есть штамп — артисты, к которым он привык, а так незаменимых нет. Да, взрослые могут не принять, а те, кто не видел нас, они на ура примут. РамильТухватуллин что ли не сыграет Альмандара? А мой Ажаль, разве это персонаж? Меня ругали: разве Смерть такая бывает? Я им отвечал, что разговаривал с видевшими ее на кладбище людьми. Есть Газраиль — ангел смерти, а Смерти — Ажаль нет.

- Говорят, что муллы вас критиковали за этот образ…

- Это есть, критиковали, как-то Марсель Салимжанов предложил сыграть Ишана в «Голубой шали», а я чувствую,  там совсем другая трактовка. После того, как посмотрел тот спектакль, очень обрадовался, потому что именно так я бы не хотел играть. Там он какой-то звероподобный бык, который бросается на женщин. Передергивание было, создали образ неправдоподобный. Марсель Хакимович обиделся, что я отказался, потом долго никаких ролей не давал. Но это меня не расстроило.

Это было время, когда страна переходила из социализма в капитализм, мы ездили с концертами, где богачи давали и деньги, и мясо. Благодаря современным нэпманам я пережил голодную эпоху. Когда время меценатов закончилось, я решил уйти из театра, ведь ролей все равно не дают, о своем решении сообщил друзьям, которые и передали Марселю. Мы были соседями по даче, и там он мне сказал, чтобы не уходил, мол, на подходе две пьесы, можешь в одной из них сыграть, а, если хочешь, сам предложи пьесы, ее поставим. Я и остался, выбрал  «Чапты атым Казанга»  ЗульфатаХакима, потом другие роли стали давать.

«МЫ ВЕДЬ ТОЖЕ НЕ БЫЛИ ТРЕЗВЕННИКАМИ, СКАЖЕМ ТАК, НЕ ПОСТИЛИСЬ»

- Кстати, насчет кино, считается, что истинный актер может проявить себя лишь на сцене, а кино-это такое несерьезное дело. Вы как относитесь к такому мнению?

- Привыкшему играть в театре артисту, тяжеловато сниматься в кино. Лично мне трудно, ведь разная эстетика. Меня ругают, когда снимаюсь в кино, что начинаю играть, как на сцене, хотя сам этого не чувствую. Есть актеры, которые только в фильмах участвуют, они на  театральной сцене не могут работать. Я сам очень люблю тех артистов, которые и в театре хорошо играют, и в кино. Они сочнее, полнокровнее. Был такой спектакль «Бег» по Булгакову, там Евстигнеев играл, Ульянов, Баталов. Вроде Баталов – такая глыба, но мне Евстигнеев с Ульяновым больше нравились.

- Учеба в Щепкинском училище, наверное, глубокий след оставила на всю жизнь?

- Я считаю, что это было большое счастье, мы учились, смотрели все спектакли МХАТа, Малого театра, все новинки. Учеба – это была большая школа. Пареньку из деревни попасть в Москву… Я по-русски хорошо говорил, наша родственница была учительницей русского языка, много читал в детстве русских книг. Хотя и говорю с акцентом, но пишу очень грамотно. На курс младше нас учились Олег Даль, Виталий Соломин, он, кстати, намного талантливей своего брата Юрия, Виктор Павлов, Михаил Кононов. Такой был талантливый курс, но все умерли, а они ведь моложе нас, достигших 80 лет.

- Может, водка сгубила?

- Наверное, не только она, мы ведь тоже не были трезвенниками, скажем так, не постились. Меру нужно было знать. Олег из-за водки ушел, он был «вшитый», а его как-то обильно угостили. Олег был великим артистом, так же, как и Михаил Чехов, Иннокентий Смоктуновский, — жалко их всех.

«ФИЛЮС КАГИРОВ ПО ВОКАЛУ СЕЙЧАС ОН № 1 НА ТАТАРСКОЙ ЭСТРАДЕ»

- Вы были ведущим первого сезона «Үзгәреш җиле», какие ваши впечатления от фестиваля от вашего в нем участия? Тяжело было вообще не отходить от написанного текста, ведь его перевод на русский транслировался в качестве субтитров?

-Тяжело не было, иногда я даже импровизировал, хотя с годами импровизация все сложнее дается. Я хотел даже отказаться от ведения «Үзгәреш җиле»,но Рауфаль Мухаметзянов  в один день позвал меня к режиссеру Юрию Александрову. Он, увидев меня, сказал: да, это то, что мне надо. А я ему: «Ждал, что услышу, дескать, какого старикана ты тут мне привел» (смеется). Я бы не обиделся отказу.

- Сам фестиваль понравился, а то ведь Салават его называет не «Ветер перемен», а «Деньги на ветер».

- У каждого свое мнения, но аранжировка, костюмы, современное оформление нужно было, чтобы уйти от нашей деревенщины. Хотя есть и переборы. Наверное, когда начинают  что-либо новое, все проходит не без недостатков. Один мой знакомый из Москвы, большой знаток искусства, посмотрев  концерт, сказал, что ничего подобного он никогда не видел в своей жизни. Но я бы лично хотел, чтобы в проекте участвовал Филюс Кагиров, по вокалу сейчас он № 1 на татарской эстраде.

- «Үзгәреш җиле» критикуют за то, что там просто исполняли старые песни, но в новой аранжировке. Ведь, раз это ветер перемен, то должны быть новые песни, новая мелодия, новые стихи…

- Где их взять-то, смотришь на сцену: ни слов, ни музыки, ни голоса у многих. Как-то я пошел на концерт знакомого исполнителя, не хочу называть его имя, просто неинтересно стало, тихонько ушел.

- Кто придумал на «Үзгәреш җиле»  образ вашего дуэта с Мариной Ясельской – такое общение дедушки и внучки? И не было ли обиды, что не позвали вести второй сезон?

- Организаторы и придумали, Ясельская же хороший партнер, очень красивая девушка, хорошо себя ведет на сцене. Меня позвали на второй сезон, но у нас была премьера «Взлетел петух на плетень», потом Ясельская была беременная, а я так влюбился в нее, как в партнера, кого-то на ее месте  даже не представлял.

«В 1953 ГОДУ УМЕР СТАЛИН, И НАША УЧИТЕЛЬНИЦА СОШЛА С УМА ОТ ГОРЯ»

- Вам исполняется 80 лет, дает ли о себе знать возраст, не подводит ли память?

- Раньше у меня была феноменальная память, я запоминал, прочитав лишь один раз, всю роль, сейчас имена, бывает, забываю. А вот во время спектакля не путаю имена героев. С детства была фотографическая память и на языки. На телевидении ставили постановку про Мусу Джалиля, где я сыграл немца, текст был по-немецки. Чтобы его выучить, пошел к преподавателю немецкого языка в КГУ, а она меня спрашивает: какой диалект поставить, берлинский, баварский? Я прочел, а она удивилась моему чистому произношению, хотя никогда не учился немецкому. Я услышу текст на любом языке и повторяю. Английскому языку только год учил в школе, в 1953 году умер Сталин, и наша учительница сошла с ума от горя. Такая хорошая была учительница, мы называли ее Ноу апа, так нас учила, что только в последние годы я перестал во сне разговаривать по-английски. Если бы Сталин еще года два прожил, разговаривал бы по-английски в совершенстве.

- В семье продолжателя вашей профессии нет, насколько я знаю…

-У меня один сын, он учился на танцовщика, но повредил ногу, учась в хореографическом училище.

- Его зовут Вильям — это в честь Шекспира?

- Это он сам себя так называет, мы его назвали Виль.

- То есть аббревиатура Владимир Ильич Ленин?

- Нет, Виль означает весну. Меня зовут Равиль, то есть весеннее солнце: Ра — солнце и Виль — весна.

- Посоветовали бы молодым посвятить свою жизнь театру?

- Почему бы нет, раз человек любит эту профессию, хотя сам иногда думаю, что, если вернуть все назад, может и не стал бы театральным артистом. Но у меня творческая натура, даже, если бы работал дворником, я бы творил. Я люблю очень балет, а ведь в молодости даже не знал о его существовании, не знал, что есть фортепиано. В Москве впервые сел за инструмент, учительница была поражена моим способностям, а я бросил, потому что на все училище было одно фортепиано, чтобы на нем играть, нужно стоять в очередь, уроков много. Может, если бы в нашей деревне были созданы условия,  то стал бы великим танцовщиком. У меня все данные для этого были, вестибулярный аппарат хорошо работает, морской болезни нет, в какие качки не попадал в

море, не трясло.

- У вас просто изумительный татарский язык, могли бы диктором работать, в других отраслях, связанных с языком. Вы участвовали в недавних акциях в защиту татарского языка?

- Вопрос языка меня, как и всех, тоже очень волновал, но не хочу углублять вопрос, потому что я подумал, раз наши руководители не стали активно выступать, то может так и надо было. Ведь московские боссы могли бы тем самым убрать наших руководителей, а нам этого не надо. Язык нужно сохранять, я верю в будущее татар, в семье нужно его хранить. Евреи же смогли восстановить родной язык. Иногда смотришь на бабушку, которая внуку на ломанном русском говорит «синок, дущка»… Да говори с ребенком на татарском! Моя внучка живет в Москве среди русских, даже ее мама лишь наполовину татарка, но она так чисто говорит по-татарски! Такие старинные обороты знает..

Шарафеев Равиль Шигапович (Равиль Шарафи)

Лауреат Республиканской премии им. М.Джа­ли­ля — 1978
Народный артист РТ и РФ — 1978, 1988
Лауреат Государственной премии РТ им. Г.Ту­кая — 1992              

Актер. Ро­дил­ся 5 апреля 1938 г. в де­рев­не Б.Сол­та­ны Рыб­но-Сло­бодс­ко­го ра­йо­на Татарстана. В 1961 го­ду окон­чил Выс­шее те­ат­раль­ное учи­ли­ще им. М.Щеп­ки­на (татарская студия) в Моск­ве и был принят в Та­тарс­кий ака­де­ми­чес­кий те­атр.


«БИЗНЕС Online».

* * *

5 апрель – Татарстан, Русиянең халык артисты, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты Равил Шәрәфинең туган көне. Ул 80 яшен тутырды. Мәшһүр артист белән тел, милләт, театр һәм бәхет турында сөйләштек.

Равил абый, 2011 елда Русия думасына сайлаудан соң хәрәмләшүләргә түзә алмыйча, халык урам җыеннарына чыкты, казаннар арасында сез дә бар идегез. Театрның элекке мөдире Шамил Закиров та күңеле түзә алмыйча, митингка чыккан иде. Бүгенге сәяси вазгыять яхшы якка үзгәрми, киресенчә, катлаулана. Бүген дә сәясәт белән кызыксынасызмы? Хакимиятнең ялгышлары нидә дип уйлыйсыз?

– Түзмичә чыктык та бит, аны да йоттык, оныттык. Каршылык чараларында хәзер катнашмыйм. Үз гомеремне яшәдем, бүген читтән күзәтәм. Соңгы сайлауда да халыкның протесты әллә ни килеп чыкмады. Сүз уңаеннан, сайлау узгач, Путинга: «Сез түгел, халык җиңде», дип телеграм җибәрдем. Бу хакимиятнең сәясәтен хуплап бетермим, Кырымны кушуны да кабул итмәдем, Украина белән дошманлашып бетүне дә, Сүриядәге сугышта катнашуны да авыр кичердем. Бу гамәлләр дөрес түгел. Аңламыйм, ник Русиягә һаман җир җитми соң? Украинада хәлләр башлангач, болай да көчсез дәүләттән аның бер кисәге тартып алынган кебек килеп чыкты.

Хакимият үзгәрмәсә, Русиянең киләчәге юк

Русиянең мәйданы зур бит, идарә итеп бетерерлек түгел, хәтта үзебезнең сан да, көч тә җитмичә, җиребезнең чит кулларга калу куркынычы бар. Кытай экспансиясенә каршы тора алабызмы-юкмы – сорау зур. Халык артык кысыла, сабыр итә, чөнки күндәм булырга өйрәнгәнбез. Тик физика кануннарын берсе дә кире какмады, никадәр ныграк кыссаң, шулкадәр пружина зур көч белән тартылачак. Ташкын булып чәчрәп чыгу ихтималы зур. Һаман шул хөррият килмәсме, татар дәүләтле булмасмы дигән хыял белән яшим. Әмма сизәм: аны күрмәм. Инкыйлаб белән үзгәрешләр булмасын иде, мин аңа каршы. Аның ничек тәмамланганын беләбез, ул – җимерү, бар нәрсәне юкка чыгару юлы. Хакимият үзгәрмәсә, Русиянең киләчәге юк. Югарыдагылар моны чамалый дип уйлыйм. Чит илләр белән мөнәсәбәт начарая бара, җитте сезгә дип әйтергә мөмкиннәр. Татарның акылы төштән соң, менә бу гыйбарә кабатланмасын иде. Мөмкинлек булганда, Татарстан үзен яклый алыр дигән ышаныч бар.

Гел уйланам: ник бу Русиядә яшәү авыр, ник халык кол дәрәҗәсендә тотканны аңламый? Самарда гастрольләрдә булганда, Идел буен карарга киттем. Ялгыз йөрим, салкын. Яр буенда Репинның Иделдәге бурлакларына багышланган һәйкәле тора. Арканга җигелгән кешеләрнең йөзендә газап, сыкрау, авырту… Бу сын бик көчле тәэсир итте, түзә алмыйча еладым. Ник бу илдә кеше хайван дәрәҗәсендә дип үкседем.

Халыкның яшәү дәрәҗәсе Көнбатыш илләренеке белән чагыштырырлык түгел, бездә хәлләр авыррак: түбән хезмәт хакы, иртә үлем, социаль яктан якланмау һәм башкалар. Әмма халык медицина, мәгарифне үстерүгә акча бүлүдән бигрәк, Русия хакимиятенең кораллануын хуплый, яклый. Халык Көнбатышның безгә янаганына ышана.

– Кем янасын инде? Кешеләр көне-төне телевизор карап, нәрсә ак, нәрсә кара икәнен аңламый. Югыйсә мәгълүмат алу мөмкинлекләре күп, ә халык бер тартмага текәлгән һәм шунда сөйләгәннәргә балаларча ышана. Ә анда чын-чынлап сугышка әзерләнгәндәй сөйлиләр. Әлбәттә, халык курка, шуңа ышана. Бүген тыныч тормышта яшибез, сугыш елларын, аннан соң булган чорны хәтерлибез, коточкыч авыр заманнар иде бит, ачлы-туклы яшәдек. Алла сакласын, кабатланмасын дигәнне әйтергә онытабыз. Кешеләрдә ник һаман сугыш теләү барлыгын аңламыйм, үз башыбызга тилерүме бу?

Башы эшләгән кешеләр аз бугай, без җимерергә генә сәләтлеме соң? Алла сакласын, атом-төш коралы кулланылса, дөньяны юкка чыгарачак. Төзелеш турында уйларга, кешелекне алга алып бара торган ачышлар кирәк, күршеләр белән яхшы мөнәсәбәт булдыру, килешеп яшәргә омтылу мөһим.

Мәктәпләрдә татар теле ихтыярига калдырылды, аның киләчәге икеле, Гаяз Исхакыйның инкыйразы якынлаша дигән сүзләр ешрак яңгырый башлады. Телгә карата фаразларыгыз нинди? Телне гаиләдә сакларга кирәк, дигән фикер белән килешәсезме, әллә дәүләт тә җаваплымы?

– Бу – авыр мәсьәлә, татарлар бу хәлләрне авыр кичерде һәм ахыр чиктә ризалашмады дип уйлыйм. Тик татар зыялыларын алсак та, балалары, оныклары туган телне белми бит. Әби-бабай белән урысча сөйләшәләр. Үземә килгәндә, балаларым татарча яхшы сөйләшә. Кызганыч, улым аерылган, килен ярым урыс, ярым татар, бердәнбер оныгым бар, алар Мәскәүдә яши, ягъни урыс мохитендә үсә. Әмма аның белән элемтәләребез тыгыз. Баланың күңелен күрик дип вата-җимерә урысча сөйләшмибез. Балачактан миллилекне сеңдердек, теле татарча ачылды.

Кешеләрдә эчке каршылык барлыкка килер, үҗәтләнеп, балалары белән ана телендә сөйләшерләр

Татар теле тирәсендәге гаугадан уңай якларны да барларга тырышам. Татар теленә, республикага басым бара, әмма кешеләрдә эчке каршылык барлыкка килер, алар үҗәтләнеп, балалары белән ана телендә сөйләшер, татар мәктәпләрендә укытыр дигән ышаныч та бар. Сүз дә юк, бала татар теленә гаиләдә өйрәнергә тиеш, әмма дәүләтнең җаваплылыгы да юк түгел. Миңа калса, җитәкчеләребез бу хакта уйланадыр, эчтән сыкрыйлардыр. Кем белә, бәлки, алар да уңай мөмкинлекне көтәдер. Халык бүгенге шартларда татар телен үзе яшәтергә тиеш, ышанып тапшырырлык чын-чынлап дәүләтчелек юк бит. Әлеге вакытта синдә, миндә җаваплылык күбрәк булырга тиеш. Туган телдә өйдә, урамда сөйләшик, татар китапларын укыйк, театрларга йөрик, матбугатны укыйк.

Русия гомер-гомергә халыклар төрмәсе булды, бүген дә бу гыйбарә актуаль. Халык бүген монархия, самодержавие дип шаша, тик без демократиягә омтылырга тиеш. Кануннарның өстен булуына ирешкән хокукый дәүләт төзергә кирәк. Мәхкәмә системы сатылган, полициягә эләкмәсәк ярар иде, чөнки алар кешене яклар урынга кыйныйлар, җәзалыйлар, әмма бу үзгәрергә тиеш, кануннарга таянып яши торган җәмгыять барлыкка килүенә ышанам, аны яңа буын кешеләре төзиячәк.

Мин милләтсез кеше түгел, татар булып туганмын, туган телем бар, Тукай, Такташ, Әмирханнарыбыз белән горурлана алабыз. Безне формалаштырган әдәбият, тарих юкка чыгарга тиеш түгел. Яшәүнең яме югалачак.

Мәскәүнең театр, кино, музыка әһелләре арасында сәяси вакыйгаларга бәя биреп, президентларга сәяси тоткыннарны яклап мөрәҗәгатьләр кабул итәрлек, сөйләрлек шәхесләр байтак. Александр Сокуров, Олег Басилашвили, Лия Ахеджакова, Юрий Шевчук кебек сәнгатькәрләр үз фикерен әйтә, хакимиятне тәнкыйтьли. Ә бездә җитәкчеләргә ялгышларын әйтүче юк. Сәбәбе нидә? Куркумы, әллә барысы да ал да гөлме?

– Лия Ахеджакованы күптән күзәтәм, аны батыр хатын дип саныйм. Чын Жанна д’Арк! Мәрхүм Олег Табаковларга үрнәк. Лия ханым үз җаена гына яшәгән, хакимият кулыннан ашап, матур, тыныч, акчалы тормыш көтүне сайлаган сәнгать әһелләре белән чагыштырганда, ул вөҗданы белән гармониядә яши. Табаковны гаепләмим, һәр кеше тормышы өчен үзе җавап бирә, кем нәрсә сайлый бит. Әйе, Лиягә дә яшәргә кирәк, әмма ул андый юлдан китмәде.

Федераль үзәктән башка сугып торганда, мин дә камчылап торыйммы?

Кеше өчен фикер йөртә алмыйм, җавап та бирмим, әмма хакимиятебезгә лояль караштамын. Республика эшли, алга барырга тырыша. Җитәкчеләребезнең үз планы бардыр дигән ышаныч бар. Бүген аларга да җиңел түгел, төрле җирдән басым ясыйлар. Федераль үзәктән башка сугып торганда, мин дә камчылап торыйммы? Юк. Вакыты андый түгел. Җитәкчеләребез кырт каршы чыкса, алар юкка чыгачак, анда республика да булмаячак. Бүген булганны саклап калырга кирәк, хәзерге түрәләр урынына эшли белмәгәне килергә мөмкин. Үзебезнекеләрне без дә кыйнасак, файдага түгел. Казаннның матурлануына шатланып бетә алмыйм, республикада төзелешләр бара, хәрәкәтләнәләр. Авылларда мәдәният йортлары салынды, файдаланырга кирәк. Белем алырга мөмкинлек бар. Әйе, телне укытуга киртәләр тудыралар, ләкин барысын да кире сафка бастырырлык итеп әзер булырга тиешбез. Гел яңгыр, давыл булмас, һава аязыр да.

Хакимиятнең ялгышлары юк түгел. Сәнгатькәрләрнең сүзе элек үтә иде, хәзер әйтә алмыйм. Җитәкчеләр белән аралашканым булмады, ничегрәк уйлыйсыз дип мөрәҗәгать итмәдем. Минем белән сөйләшергә аларның вакыты да юк. Әгәр берләшеп, делегация исеменнән вәкаләтле вәкилләр җибәрелсә, бу – башка эш, хакимияткә дә, халыкка да файдалы булыр иде. Әмма ни өлкән, ни урта буын шагыйрь, артист, җырчы-композиторлар берләшми, бу хакта уртага салып сөйләшкәннәре турында ишетмәдем. Мондый башлангыч күренми.

Сезгә шалтыратып киңәш сорасалар, ялгышыбыз нидә, кайсы юлдан китәргә, нишләргә дисәләр, дөресен әйтә алыр идегезме?

– Әйтә алыр идем, тел, федерализм мәсьәләләрен дә сөйләр идем. Тик проблемнан чыгу юлларын белмим, күрсәтә алмыйм, артык акыллы фикерләр әйтә алмасмын. Үземне акыллыга санамыйм, миндә күбрәк хис өстенлек итә, әмма халыкның йөрәге, күңеле нәрсә өчен сызлаганын, ни турында хыялланганын сөйли алам.

Туган авылыгызга еш кайтасызмы? Авыл халкы өметсез кебек, эшсез, юлсыз интегә, мәктәбе дә, бакчасы да юк. Зур агрохолдинглар салаларга хуҗа булды, кешеләрне җирдән биздерде. Авылны саклап калу мөмкинме?

– Кызганыч, сирәк кайтам. Авылда туган йортым юк. Вакытында башым эшләмәгән, анда кайтып өй салырга кирәк булган! Хәзер вакыт узды, көч-дәрман юк, менә шул эшне башкарып чыкмаганыма үкенәм. Туган авылымда йортым булса, җәйләрен шунда уздырыр идем. Сагынам, төшләремә керә. Бер хәллерәк кешегә, ярдәм ит дип мөрәҗәгать иткән идем, ул: «Равил абый, өй салып бирәм, әмма Саба районында гына», диде. Ә миңа туган авылым кадерле. Зур булмаган, ике яклы йорт булса җитә иде, балачактан таныш сукмаклардан йөреп, кыр-болыннар, урманнар белән хозурланып кайтсам да, күпме бәхет, шатлык булыр иде! Туган нигездә башка кешеләр яши, нигез калмады инде. Дөрес, кайтыр кешем бар, алар бәрәңге пәрәмәчләре белән кадерләп каршы ала, озата, тик кеше өстендә яшисем, мәшәкатьлисем килми.

Халыкны авылдан биздерделәр

Авылны сакларга кирәк, аны бетерергә хакыбыз юк. Узган елның җәендә кайттым, кырга чыктым – бөтен җирне чүп үләне баскан, ямьсез, шыксыз. Халык печән чапмый, мал асрамый. Элекке тырышлык белән бүгенге мөмкинлек булса, халык баер иде. Тик салаларга агрохолдинглар кереп тулды, кешеләр җирсез калды, авыл халкы җиргә хуҗа булудан туктады. Аңа җир эшкәртү дә, мал асрау да кызык түгел, чөнки керемен күрми. Халыкны авылдан биздерделәр. Хатын-кызлар шәһәргә качып бетте, авылда теше коелган буйдак ирләр генә йөри сыман. Күңелсез күренеш. Кызык өчен генә авылда җирне белешкән идем, җир кыйммәт, ала алмыйсың, сатылып беткән, диләр. Исем-акылым китте, бу туган авылым бит, әти-әнием өлеше юкмы? Моңа кәефем кырылды.

Дин милләтне дә, телне дә саклый диләр, әмма бу эш авыррак бара. Мәчетләрдә милли зыялылар күренми, алар аз йөри. Ни өчен шулай? Югыйсә халыкка үрнәк күрсәтерләр иде, алар йөрсә, башкалар да кузгалыр иде?

Безнең буын динсез үсте, шуңа күрә дингә килү дә авыррак

– Намаз укыйм, әмма мәчеткә йөрмим, чөнки гайрәтем чикте. «Гали» мәчетенең ачылышына гаеткә бардым. Төрле кеше бар, халык күп. Кечкенә чактан гаетне чиста кием белән каршыларга өйрәттеләр. Пычрак оекбашлы кешене күрдем дә башымны намазга ия алмаслык дәрәҗәгә җиттем. Җирәнәм. Совет вакытында Мәрҗани мәчетенә кем йөргәнен КГБ кешеләре күзәтте. «Кара исемлеккә» язып куялар иде, дин тыелса да, мәчеткә бара идек. Ул чакта ук гаеткә йөрдем.

Намазны өйдә укыйм, Аллаһы Тәгалә белән үзем генә озаклап аралашам. Күңелем тынычлана, рәхәтлек кичерәм, дөньяви мәшәкатьләрдән онытылам. Төнлә уянам да йокыга китә алмыйча азапланам, шул чакта Коръән китабының теләсә кайсы битен ачам да укырга тырышам. Кызганыч, тәҗвид белән укый белмим, тәфсирдән генә укыйм. Саблуков тәрҗемәсен укыйм. Театрда яшьләр намаз укый башлады, аннары өлкәннәр дә кушылды. Өлкәннәрдән мин, Хәлим Җәләй белән Илдус Әхмәтҗанов укыйбыз, ә яшьләрне санап бетергесез, Аллага шөкер! Алар бездән акыллырак булып чыкты. Безнең буын динсез үсте, шуңа күрә дингә килү дә авыррак. Кайчак, нишләп болай соң дигән уйлар килә, ризасызлык туа, уй-фикерләрне дилбегәдә тоту җиңел түгел.

Сезнең буынны һәм әүвәлрәк иҗат иткән сәхнә әһелләрен театр сәнгатен югары баскычка күтәрүчеләр, татар теленең тәмен белеп сөйләшүчеләр дип бәялиләр. Бүгенге яңа буын артистларны, тел тәмен белмиләр, татарча камил сөйләшмиләр дип тәнкыйтьлиләр. Моның белән киләшәсезме?

– Төрлесе бар, әмма өлешчә күренеш ул. Кайчак ялгышлык, дөрес булмаган әйтелешне ишетсәм, тәҗрибәле кеше буларак төзәтәм. Кемдер кабул итә, кемдер юк. Белеп тумадык, өлкәннәрнең һәр сүзен сеңдереп бардык. Безне дә вакытында төзәтәләр иде. Рәхмәт аларга! Әмма телнең бозылышы театрга гына кагылмый, телевизорны кабызсаң, гап-гади логик басымнар дөрес куелмый. Тел галимнәре ничек чыдый икән дип аптырыйм. Телевизорны карап картаеп беттем, кайчак түзә алмыйча, сүгенеп тә куям. Боларның бөтенләй башы эшләмиме соң, ничек шулай сөйләргә мөмкин дип гаҗәпләнәм. Матур сөйләүчеләр бар ул, әмма сирәк, чыннан да, телнең тәмен белмиләр. Татарстанның авыл хуҗалыгы министры Марат Әхмәтовның татарча сөйләвен яратам. Җиренә җиткереп, һәр сүзнең мәгънәсен белеп, мәкальләр кулланып сөйли бит ул. Йөрәгемә бәлзәм булып ята. Иртән Татарстан радиосыннан Рәкыйп Гаффар белән сөйләшеп утырганнарын яшьләргә көчләп тыңлатыр идем, валлаһи!

Тамашачылар әзер продукт –​ спектакльне карый, әмма аны тамашачыга күрсәтү өчен төрле кешеләрнең көче салына. Репетицияләр –​ эшегезнең зур өлеше. Иң авыр бирелгән әсәр, рольләрегез бармы? Элекке еллар белән чагыштырганда, хәзер җиңелрәкме, әллә шулай ук авырмы? Сезнең өчен кайсы артист белән эшләү җиңел?

Бер роль дә җиңел бирелмәде, чөнки табигатем белән оялчан кешемен

– Сәхнәдә уйнавы шәп, аның үз тәме бар, әмма минем өчен иң кызыклы чор – спектакльнең туу вакыты. Төрлесен уйлап чыгару, рольне тудыру, партнерлар белән эш итү – иң тәмлесе шул. Рольне бирәләр, әмма герой уйный-уйный гына аның кем икәне эзләнә торгач кына ачыклана. Миңа бер роль дә җиңел бирелмәде.

Табигатем белән оялчан кешемен. Сәхнәгә чыксам да, үземне кая куярга белми интегәм, уңайсыз. Хәзергә кадәр сәхнәгә яңа роль белән чыкканда, тоякларына интегә-интегә баскан яңа туган фил баласы кебек хис итәм. Фоат абый Халитовка сәхнәгә чыкканда, мизансцена вакытында минем өчен бер җәза дип әйткәнем хәтердә, ул: «И, улым, үзем дә гомер буена шул мизгелдән курыктым, миңа да җиңел түгел», диде. Ә бит ул – тәҗрибәле шәп артист.

Кем белән уйнау җиңел яисә авыр икәнен әйтә алмыйм, ләкин сәхнәдә табигый яши белгән артист белән сөйләшү җиңел. Үземне алай дип санамыйм, мәсәлән, миңа кинода төшү авыр, уйныйсың, ясалма килеп чыга, диләр. Аның өчен дә аерым талант кирәк. Театрда күпертебрәк уйнарга күнеккәнбез бит. Ә кинода ул комачаулый гына.

Сезне таныткан Әҗәл роле турында күп сорыйлар, бу аңлашыла да, ул кызык һәм истә калырлык образ, аны халык ярата. Әҗәл роле визит карточкагызга әйләнде, башка рольләрне искә алмауларына үпкәләмисезме? Әҗәл булып кына калдым дигән үкенү бармы?

– Үпкә дә, үкенү дә юк. Миңа Әҗәл дус дип дәшәләр. Ул тискәре образ түгел, ул самими, аның миссиясе генә начар. Дөрес, хыялланган рольләрем бар иде, әмма насыйп булмады. Дон Кихотны уйнарга хыялландым, минем роль ул! Барып чыкмады. Студент вакытта авылларда да уйнадык, халык бирелеп карый иде. “Идиот”ның князь Мышкинын уйныйсым килде, ул хыял да тормышка ашмады. Яраткан театрымда эшләдем, татар милләтенә хезмәт иткәнем белән бәхетлемен. Мәскәүдә калмадым. Туган җиремдә кадерле кеше булдым. 1957 елда Мәскәүдә татар театрын ачарга дигән тәкъдим булган. Грузиннар бу сүзгә чат ябышыр иде, ә бездә Салих Батыев дигән адәм каршы килгән. Мәскәүнең үзендә татар театры булса, үсеп китәр иде, яхшы спектакльләр карарга урыслар да йөрер иде.

80 яшь күп тә, аз да түгел. Тормышыгызга нинди бәя бирер идегез? Башкарылмаган эшләр байтакмы, үзегезне бәхетле итеп тоясызмы?

Әлеге тормышым мин хыялланганнан да яхшырактыр

– 80 яшь бик күп ул. Зур гомер. Тел өйрәнми калдым, югыйсә осталык бар иде. Инглиз телен бер ел гына укыдым, 1953 елда Сталин үлгәч, укытучыбыз акылдан язды. Төштә кайчак инглизчә сөйләшәм. Мәскәүгә укырга баргач, башкалар француз телен өйрәнде, ә безгә, болай да дәресләргез күп дип, татар телен генә өйрәттеләр.

Әтисез үскәнгә күрә тулы бәхет була алмый. Картайгач, хыянәт ачысын да татыдым. Көнчелек кешене үтерә. Үземне көнләшү хисе кимермәде, шөкер, әмма кайбер кешеләр ул хисне җиңә алмый шул… Ни турында хыяллана идегез, диләр. Мин – авыл баласы, нәрсә хакында хыялланыйм ди инде? Бүгенге тормышымны күз алдына да китерә алмадым. Ач-ялангач үстек бит, туйганчы ашау турында уйлый идек. Әлеге тормышым мин хыялланганнан да яхшырактыр.

azatliq.org

Просмотров: 927

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>