“Төенчек”, “Качышлы”…

hello_html_m594e50b61Кыш язга алмашынды, озакламый җәй дә килеп җитәр. Елның нинди фасы­лы булуына ка­рамастан, балалар уеннан туктамас. Җылы вакытта алар күбрәк саф hавада, кышкы суыкларда өйдә уйныйлар.

Дөрес, бүгенге көндә балалар күбрәк электрон уеннар уйныйлар. Бер яктан, бу бик әйбәт инде — фәнни-техник прогресс, бөтен дөнья белгән уен персонажлары балаларны интернет аша берләштерә… Ә икенче як­тан карасак, борынгы мил­ли уеннар онытыла… Ә алар, туган тел кебек үк, халык күңеле, халык иҗаты җимеше…

Татар халкының күп уен­нары баларга көчле, чыдам, нык булып үсәргә булышкан. Мәсәлән, “Төенчек” уе­нында “Качышлы” hәм “Ун­бишле” уеннары эле­мент­лары бар. Балалар, ике адым ара калдырып, түгәрәккә тезләнеп уты­ралар. Бер баланы кө­түче итеп сайлыйлар. Ул кулындагы төенчеген түгә­рәктәгеләрнең берсенә бирә дә 2-3 адым артка чигә. Шул вакыт түгәрәктәгеләр төенчекне кулдан-кулга җи­бәрәләр. Ә көтүче, төенчек артыннан йөгереп, аны кулына төшерергә тырыша. Кем кулыннан төен­чекне тартып алырга өлгерә, шул кеше көтүче була. Бу уенны кече яшьтәге балалар гадәттә бергә, ә үсә төшкән малайлар hәм кызлар ае­рым-аерым уйнаганнар.

Күренекле татар язучы­сы Аяз Гыйлаҗевның “Мәхәб­бәт һәм нәфрәт турында хикәят” повестендә “Кәшәкә” уены искә алына. Ул хәзерге хоккейны хәтерләтә.

“Энә белән җеп” — кызлар уены. Ул ачык һавада да, бүлмәдә дә уйнала. Балалар кулга-кул тотынышып тү­гәрәккә басалар. Берсе — энә, икенчесе — җеп, өченчесе  төен булып, шул тәртиптә бер сафка тезеләләр. Энә, балалар арасында төр­лечә йөреп, җеп белән төенне адаштырырга ты­рыша. Тегеләре, бер-бер­сеннән калмыйча, аның ар­тыннан йөриләр. Әгәр берәрсе адашып калса, аның урынына икенче бала уйный. Ә тегесе түгәрәккә баса. Уен шул рәвешчә дәвам итә. Татар балалары да, башкорт балалары кебек үк, “Ак тирәк” уенын бик яратып уйнаганнар. Бу, мөгаен, әлеге агачны олылау белән бәйледер. Чөнки тирәк йорт яннарына бик еш утыртылган.

Әлбәттә, уенчыклар да булган элек. Балалар уен­чыкларны миләш, күркә, имән чикләвеге кебек та­бигый материаллардан яса­ганнар. Мәсәлән, тупны йон­нан әвәләгәннәр. Туплы уен­нарның берсе “Штандр” дип аталган. Бер бала тупны ала да, иптәшенең исемен кычкырып, һавага чөя. Кемнең исеме чыккан, ул тупны тотып алырга hәм иптәшенә бәрергә тиеш. Тидерә алса да, алмаса да, ул кеше тупны һавага чөя. Уен шулай берөзлексез бара. Әгәр бер кеше тупны өч мәртәбә тидерсә, аны «өйләндерәләр». «Өй­лән­дерүнең» тәртибе болай: балалар бергә җыелып, баш бармакларын өскә тотып торган килеш, һәрберсенә таныш кыз исемнәрен кушып чыгалар да «гаепле» каршына киләләр: «Кемгә өйләнәсең?» — диләр. «Шуңарга!» — дип, бер малайның бармагына күр­сәткәч, ул үзенә аталган кыз исемен әйтә. «Гаепле» шул кызга өйләнә булып чыга. Малайлар көләләр. Бу уен исемендә алман йогынтысы сизелә.

Элек-электән малайлар туп тибәргә яратса, кыз­лар курчак уйнаганнар. Кур­чакларны алар саламнан, төрле чүпрәкләрдән яса­ганнар, матур-матур мил­ли күлмәкләр тегеп кидер­гәннәр.  

Татар кызлары hәм егетләре дә, башка халыклар кебек үк, әйлән-бәйлән, җәен елгада “Куыш” уены уйнаганнар. “Качышлы” уены бик киң таралган булган. Бу hәм башка борынгы уеннарны балалар бүген дә бик яратып уйныйлар.

Татар халкының милли уеннары искиткеч күп. Алар, әкиятләр, бәетләр, җырлар кебек үк, этнографлар та­рафыннан өйрәнүне таләп итәләр.

 

Михаил КРЖИЖЕВСКИЙ.

«Бердәмлек»

Просмотров: 712

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>